محمد زمان
اواسط سده يازدهم /هفدهم که سراغاز تازه در تاريخ نگارگري ايران است مصادف است با ظهور هنرمند چيره دست در هنر جعبه و قلمدان سازي که در عصر خويش بر ساير هنرمندان توفق وبرتري داشت شاهکارهاي هنري وي دراين زمينه از لطافت و ظرافت خاصي برخوردار است که موجب تحسين هر بيننده اي ميشود

---

قاب وایینه از جنس خمیر کاغذبارقم یا صاحب زمان 

 وی این عبارت را که اشاره به امام دوازذهم دارد

به عنوان امضای رمزی به کار میبرده است

صحنه نقاشی شده مربوط به یوسف وزلیخا

---

قلمدان از جنس خمیر کاغذ با رقم یا صاحب الزمان

 قاب های بیضی شکل که دران به صورت یک درمیان

 صورت زنان ومردان نقاشی شده است
 
اين هنرمند يعني محمد زمان بن حاجي يوسف قمي در ابتدا 1086/1675در مقام هنرمند زبده اي در قصر سلطنتي اشرف در مازندران کار ميکرده است وکمي بعد به اصفهان امده اثار نگارگري وي بيشتر تاثيرات شديد اروپاي را نشان ميدهدو بيشتر براساس مضامين انجيل است
 چرا که مشهور است وي :
از انجاي که مورد مهر وتشويق شاه عباس دوم بوده است جهت کسب معلومات هنر نقاشي به رم سفر کرده وبا مشاهده موزه ها و گالري ها هنري  مخصوصا واتيکان شيفته هنر و سبک غربي شدو بتدريج سبک ايتالياي در کارهاي هنري وي نفوذ کرد محمد کسوت ايراني راترک البسه اروپائيان بر تن ميکرد و به دين مسيح روي اورد ونام خودرا به پاولو زمان گذارد وي ازبيم عقوبت شاه از رم به هند سفر کرد و در دربار شاه جهان مشغول کار شد

اما مسيحي بودن وي ودرکل اين افسانه هم در مضان ترديد است چون اعتقاد به ان تصور باطلي است وجايگاه هنرمنداني برجسته همچون محمد زمان بايد مورد بحث وبررسي کامل قرار گيرد بايد منتظر ماند تا دراين قلمرو واقعيتهاي ديگري روشن واشکار گرددهويت مکتب فرنگي ماب او دراواخر سده يازدهم ه.ق در نظر اکثر مورخان خاستگاه نقاشي  زندي و قاجاري به شمار ميامده است اين مطلب در مورد اثار لاکي  نيز صدق ميکرده است شيوه وي تا اواخر ثلث اول سده دوازدهم يعني انقراض سلسله صفوي و تصرف و ويرانگري اصفهان وتهاجم افاغنه دوام يافته است

 روی قاب ایینه به همراه در پوش گل ومرغ با رقم یا صاحب الزمان

پشت قاب ایینه 

دفعه بعد از نقاشی های محمد هم میزارم تا با سبک وشیوه هنریش اشنا بشید

 

 

قلمدان

قلمدانها به طور کلي در طول زمان به دو صورت ساخته شده اند

نوع اول :در پوش دار  که داراي لبه هاي صاف و در پوش کمي خميده و گنبدي شکل  در برخي از اين نوع در پوش توسط يک لولا به جعبه وصل است

 
اما نوع دوم: مشتمل بر غلافي است بنام طبله و محفظه کشويي که درون غلاف فرورفته و زبانه نام دارد مزيت اين نوع قلمدان اين است که بدون الات يا اتصالات فلزي  بسته می شود

تزینات :تزئين سطح فوقاني قلمدان که از اهميت بيشتري برخوردار بوده است توسط استاد نقاش

انجام ميشده و کار نقاشي در جوانب ديگر که از اهميت کمتري برخوردار بوده توسط دستياران وي

انجام ميشده نمونه های از ان راببینید

 

پس از انقراض دوران قاجار ارزش اجتماعي قلمدان با ورود قلم هاي فرانسه و قلم خود نويس کاسته و قلمدان به همراه قلم ني ومرکب وليقه به کلي فراموش شد 

قبلا گفتيم که رضا عباسي اين نقاش با زيب و زين و عديم المثل... شاه عباس باعث رواج وررونق نوعي نگارگري شد که در ان فقط پيکره ها ي ارماني(داستانهاي شاهنامه و زندگي شاهزاد گان) موضوع اصلي نبودند بلکه هنرمند شروع به تصوير سازي وقايع روزانه زنان و مردان عادي جامعه خود کرد که خود اين امر باعث به وجود امدن خط مشي نويني در نقاشي ايراني گرديد
اما اين نوع پيکره نگاري بعد از رضا عباسي در اثار شاگرد بي قرينه او معين مصور به اوج کمال وپختگي رسيد
  پس بيايد تا باهم اين هنرمند برجسته را بهتر بشناسيم
معين مصور
هنرمند نقاشي که تقريبا بين سالهاي 1040 تا 1102 هجري يا حتي شايد بعد از ان در اصفهان مشغول فعاليت بوده است براي اين ميگم تقريبي چون  مدت  حيات اين هنر مند تا حدودي نا معلوم است چرا که بعضي از تک نگاره هاي وي در اواخر قرن دوازدهم تاريخ گذاري شده هر چند چنين زندگي طولاني هنري رانشه طبقه بندي کرد
او مسن ترين و وفادار ترين شاگرد رضا به حساب مي ايد چرا که  سبک استاد خود را بر خلاف بعضي از هم روزگاران خود همچون شيخ عباسي .محمد زمان و علي قلي جبه دار که اثارشان باز تابي از تاثير هنر اروپا است در چار چوب نقاش ي ايراني که از استاد خود فرا گرفته حفظ ميکندو بي شک همين مسئله يکي از عوامل مهم موفقيت وي به شمار ميايد
کار اصلي معين صورت سازي و مجلس سازي بوده اما در ساختن گل وبته نيز دست داشته و همين طور قلمدان سازي باهم ببينيم

 روی قلمدان :قلمدان اصفهان بدنه از چوب شمشاد  با لبه هاي مدور
به امضاء رقم کمينه معين مصورکه شامل سه دسته مجزا گل که با خطوط طلايي ترسيم شده همراه با ابر پروانه و پرنده در لبه ها نوارطلاي برزمينه سياه قرار دارد
 زير قلمدان :پنج ترنج با زمينه سياه که چهار تاي انها تزئينات طوماري به رنگ طلايي دارند

 
از رنگ طبيعي چوب که قهوه اي روشن است به عنوان زمينه نقاشي استفاده شده که خود سبک متمايزي براي اثار چوبي اصفهان دراين دوره به حساب مي ايد
 چرا که موتيف هابر روي زمينه  طبيعي چوب اجرا ميشده است همانند نقاشي هاي تک پرده ان زمان که پيکره ها بر زمينه اصلي کاغذ اجرا شده است و اين پس زمينه با موتيف هاي کمي غنا داده ميشده که اين موتيف ها شامل درختان بيد وسپيدار ابرهاي در حال رعد وبرق وعلف هاي که نشانه علف زارهاي پوشيده از گل است به رنگ طلايي و به ندرت به صورت رنگي اجرا ميشده  که همين موتيف ها در پس زمينه اثار معين با جوهر اجرا شده است

 

زن در حال شمارش انگشتان دست رقم معین مصور

اجرای موتیف ها با جوهر

زن در حال شمارش انگشتان دست رقم رضا عباسی
اجرای موتیف ها با طلایی

به موتیف های هر دو کار توجه کنید 
يکي ديگر ازويزگي هاي مهم اثارمعين که  به وضوح  قابل درک است حالت ارام و سرد پيکره ها است حتي زماني که پيکره ها  در موقعيت کاملا درماتيک  ... قرارگرفته اند.باز هم اين ارامش کاملا محسوس است البته ناگفته نماند که به صورت کلي اين سردي دراحساسات نقاشي جلد هاي اسلامي متداول بوده است
 اما در مورد اين   اقافرق ميکنه زيرا ظاهرا بيش از اندازه ست خودتون ببينيد

حمله ازدها به یک انسان رقم معین مصور دوره صفوی اصفهان ابرنگ مات

همین جور که میبینید چهره مرد درحالتی بسیار ارام و خونسرد رسم شده

باز از ويزگي هاي ديگري که چه به صورت نقاشي وچه به صورت طراحي در مورد اين هنرمند وجود داره نوشته هاي طولاني که با دست خط ظريف خود به اثر اضافه کرده و همين دست نوشته ها باعث شده با اينکه در زندگي طولاني وپر ثمراين هنرمندنويسندگان ومورخان هم عصرش يادي از وي نکرده اند  اما امروزه وي براي ما کاملا شناخته شده است چرا که خودمعين به شخصه  به استعداد خويش واقف بوده است و  با وسواس خاص اثارش را  تاريخ گذاري مي کرده
 

دختر جوان با ساغر رقم معین مصور مکتب اصفهان

عاشق و معشوق با ندیمه رقم معین مصور دوره صفوی اصفهان ابرنگ مات

چهره گرد زنان  چشمان درشت بادامي و ابروان کماني در اين اثر حاکي از ارمانهاي زيبا شناختي ان زمان (عصر صفوي )دارد
نزاکت قلم و خامه سنجي و صورت ارائي وي که نشان قلم سحر نگار و قلم دقيقه کار اودر ثبت و ضبط حالات مردم عاديست سبب شد  که مثل رضا عباسي استادش باعث درخشش وي شد هر چند سبک خطاطانه استاد خويش را باقوت و پوياي ويز هاي درهم اميخت

 معين مصور مانند رضا عباسي از خود شاگردويامکتبي به جا نگذاشت       
 

خوب کمک کنيد چون ميخوام همه مطالبي رو که گفته شدو  به هم ربط بدم
رضا عباسي چرا اين هنرمند؟
 
 
شايد باورتون نشه هنرمندي رو که قبلا  يک مختصردر بارش بهتون  گفتمو دو نمونه از کارهاي اونو گذاشتم با اون همه لطافت و سرزندگي بتونه چنين نقاشي هاي رو هم بکشه

ببينيد و بعد خودتون قضاوت کنيد

---

 

فکر ميکنين چه دليلي داشته و يا اصولا چه اتفاقي براي يک هنرمند ممکن روي بده که اين همه تغير مسير بده

اگه کمي صبور باشيد بهتون ميگم و همينطور ميخوام اونو ربط بدم به يک تحول بزرگتر درنقاشي نسل اول گل ومرغ و يا اثار لاک الکل

---

رضاپسر علي اصغر  از نگارگران شاه عباس بود نگارگري که مهارت خاصي در ترسيم بافت البسه وپوست خز و حرکت و شخصيت پردازي داشت و بعدابه همين دلايل مفتخر به دو لقب رضا عباسي ورضا صورتگرشد

      
 واينهم ماجراي همون  اتفاق مهم که باعث تغيرات روحي در اين شخصيت تاثير گذار هنري شد

    
در سال 1012ق و1603ه زمان سفر جنگي شاه عباس به غرب ايران به مدت چهار سال اين نقاش از کاخ ها بيرون امده با مردم عادي معاشرت کرد اثار تک ورقي کشتي گيران لوطي ها و دراويش پس از اين در ميان اثارش ديده ميشود
 اشنايي با افرادي که دنيا و انچه در ان هست را رها کرده و به اخرين دليل هستي مينگريستن وي را دگرگون ساخت و اين را مي توان اغاز لحظه توجه به ارمانها ذهني نقاش از حماسي  و قهرماني به سمت معنويت و عرفاني دانست
 
در تابلو لوتي وانترش نقاش روح وروان انسان را از حيات جسماني جدا کرده تا بتواند انها را در دو بخش و به شيوه خاص ونمادين خود به نمايش اورد

در اين اثرجسم با نشانه فردي که دور شهرها ميگردد و مردم را ميخنداند و روح با نشانه مرغي که در دست او اسير است و مي خواهد ازاد شودنمايش داده شده است
 
 

---

بدنبال  اين تغيير است که توجه نقاش به سمت  .
  نماد بلبل دراثار عرفاو شاعران ان دوره جلب ميشود شرح وتوصيف احوال روحي ورواني عاشق(يکي از مهمترين مفهومهاي عرفاني ) دراين متنها که بيشتر از زبان  مرغان عاشق بيان ميشود
و بيشترشامل بيان حالات رابطه مثالي بلبل با گل سرخ است و کنايه از دو يار جدا نشدني ست

 دم جنبانک و چرخ ريسک .بلبل خرما پرندگاني که مورد توجه وي بودند و بومي باغهاي اصفهان به شمار مي امدند ببینید

---

 

وي براي درک تفاوتهاي دنياي نقاشي ايراني با جهان واقعي اين پرندگان را مقايسه و با سازي ميکرد

 

پس از اين تاريخ است که ما شاهدگسترش گل در اثار روغني يا لاکي ايراني با کيفيتي رويايي تا دوران قاجار هستيم واين نشان دهندهء تغيراتي است که رضا عباسي اغازگرش بودو  به باور نقاشان ايراني بدل گشت
وتوجه به همين باورها سبب گشت پيروانش نيز به راه نقاشان هندي و اروپاييکشيده نشوند و به باز سازي مکانيکي طبيعت نپردازند تا پيش از اين زمان تخيل نقاش فقط به مضمون يا ايده هاي باز ميگشته که  قاعده هاي ذهني پيشتينيان ما به ان شکل ميداده است   حال انکه بعد از اين نقاش ميخواهد چهره واقعياتي را که خودش مشاهده کرده به نمايش بگذارد

لاک الکل 2 

ياداوري :يادتون هست گفتيم لاک الکل بانقاشي هاي مينياتور و يا تذهيب تزيين شده و با جلاي براق به نام روغن کمان  پوشانيده ميشده

حالا ببينيم اين روغن کمان چه تعريفي داره و از چه چيزي تشکيل ميشه و اصولا براي چي ازش استفاده ميشده؟
روغن کمان

براي چي بهش روغن کمان گفته ميشه؟

چون   اين روغن رابيشتر براي استقامت ودوام کمان(تيراندازي) به کار ميبردند  بهمين دليل به  روغن کمان معروف شد

 حالا ببينيم اين روغن چه جوري تهيه ميشده؟
مخلوط يک پيمانه سندروس و 2 پيمانه روغن بزرگ  در ظرفي از جنس مس جوشانده ميشد  که به صورت يک روغن غليظ در مي امد بعد انرا توسط يک پارچه تميز صاف ميکردند و به عنوان جلا از ان استفاده مي کردند جلاي استفاده شده در بعضي از اين اثار به قدري مرغوب است که هر کس مي تواند تصوير خود رادر ان همچون اينه ببيند

هشدار : انجام اين کار ممکن است با عث حريق بشود  پس هيچوقت بي تجربه اين کار را انجام ندهيم

و اگه گاهي اوقات به اصطلاح روغن جلاي قرمز بر خورديدتعجب نکنيد فقط بايد ميزان سندروس بيشتر شود
در ضمن براي اينکه سطح کار زودتر خشک شود حتما از ميزان قابل توجهي(نه زياد) تينر استفاده کنيد
به جاي روغن کمان از جلاي الکيدي اماده نيز ميتوان استفاده کرد

---

دو نمونه کار با طرح ترنج وپرچم همرا ه با لچکي در چهار گوشه

 

استرجلد قران ايران اواخر قرن 18
صفحات خمير کاغذ با شيرازه چرم اين جلدبه يک نسخه خطي قران متعلق است
که توسط محسنالشيرازي الحسيني در 1202 رونويسي شده
زمينه استر جلد قرمز وپوشيده از طرح طوماري گل وبته به همان رنگ است درمقابل اين طرح يک ترنج قوس ار به همراه دو پرچم در وسط  و لچک هاي گوشه در چهار طرف ديده مي شود
در ترنجها و پرچم ها گل هاي متنوعي بر زمينه سياه ترسيم شده است و در لچک ها تا ج هاي گل بر يک زمينه قرمز قرار گرفته است که با پيچک هاي طلايي تقويت شده است  درنوار قاب بندي ان يک طرح تکرار شونده ي گلبر زمينه سياه  قرار دارد

---

جلد البوم اصفهان يا تهران 
صفحه خمير کاغذ
 به رنگ قهوه اي متمايل به قرمز که با نقوش درختان گياهان وجانوران تزيين شده است
مشتمل بر حاشيه تذهيب زيبا  يک ترنج لوب دار در مرکز و پرچم هايي در بالا وپايين وهر يک محتوي نيم تنه يا تمام قديک زن ويا يک مرديا زن جواناست